عرضه پول (Money supply) به مجموع پول نقدی که مردم نزد خود نگهداری می‌کنند و پولی که در بانکها به عنوان سپرده جاری نگهداری می‌کنند، گفته می‌شود.

احتمالا بارها در اخبار شنیده‌اید که میزان نقدینگی در حال رشد است اما آیا از رابطه نقدینگی با تورم مطلع هستید؟ آیا می‌دانید با افزایش نقدینگی و تورم، سرمایه گذاری در کدام یک از بازارهای مالی ارزش سرمایه شما را حفظ کرده و علاوه بر این بازدهی مناسبی برای شما فراهم می‌کند؟

عرضه پول چیست؟

عرضه پول  را می‌توان بدین شکل نیز تعریف کرد؛ به مجموع پولِ و شبه پول در یک اقتصاد، عرضه پول یا نقدینگی گفته می‌شود.

عرضه پول
پول اسکناس و سکه
سپرده‌های دیداری (حساب‌های جاری)
 

شبه پول

حساب‌های پس انداز
حساب‌های بلندمدت
حساب‌های کوتاه مدت

 

تقسیم بندی شبه پول در کشورهای خارجی شامل موارد دیگری همچون اوراق خزانه آمریکا، اوراق قرضه با موعد سررسید نزدیک به منقضی شدن و … می‌شود.

چطور حجم پول اندازه گیری می‌شود؟

پول،‌ ذخیره دارایی برای انجام معاملات است بنابراین حجم پول (Quantity of money) یا حجم نقدینگی با مقدار دارایی‌ها برابر است اما سوالی که در اینجا پیش می‌آید این است که چطور می‌توان در اقتصادهای پیچیده، حجم پول را اندازه گیری کرد؟

۱- پول نقد (Currency)

آشکارترین نوع دارایی در حجم پول، اسکناس کاغذی و سکه‌هایی است که با آنها مبادلات خود را انجام می‌دهیم.

۲- سپرده دیداری (Demand deposit)

سپرده‌های دیداری یا همان پولی که مردم در حسابهای جاری خود نگهداری می‌کنند، دومین نوع دارایی در حجم پول است. شما می‌توانید با استفاده از برداشت آنی از حساب یا چک، از سپرده‌های دیداری همچون پول نقد استفاده کنید.

خب از آنجایی که ماهیت پول نقد و سپرده دیداری به هم نزدیک است برای محاسبه حجم پول از آن استفاده می‌شود اما موارد دیگری نیز وجود دارند. برای مثال با حسابهای پس انداز و پولی که مردم در صندوق‌های سرمایه گذاری دارند چه باید کرد؟

۳- حساب‌های پس انداز (Saving accounts)

حسابهای پس انداز را می‌توان به عدد حاصل از جمع پول نقد و سپرده‌های دیداری اضافه کرد. چون در نهایت می‌توان با استفاده از پولی که در این حسابها موجود است به مبادله پرداخت.

۴- صندوق‌های سرمایه گذاری مشترک (Money market mutual funds)

در برخی کشورهای خارجی این امکان وجود دارد که مردم بتوانند به اندازه سپرده خود در صندوق‌های سرمایه گذاری چک بکشند. بنابراین با همین منطق قابلیت مبادله، می‌توان این مورد را نیز به حجم پولی که قرار است اندازه گیری شود، اضافه کرد.

در نهایت پیچیدگی‌های دیگری برای محاسبه حجم پول وجود دارد به همین دلیل بانک مرکزی آمریکا که با نام فدرال رزرو شناخته می‌شود، دسته بندی‌های مختلفی برای اندازه گیری حجم پول که در نهایت ما را به همان نقدینگی یا عرضه پول می‌رساند، مشخص کرده است.

معیارهای اندازه گیری حجم پول؛ انواع روش های محاسبه عرضه پول

 شاخص‌های اندازه گیری حجم پول: این شاخص‌ها به ترتیب از کوچکترین مقدار (C) تا بزرگترین مقدار دسته بندی شده‌اند.

نماد انواع دارایی
C (M0) اسکناس و مسکوکات
M1 اسکناس و مسکوکات + سپرده‌های دیداری، چک‌های مسافرتی و سایر حسابهایی که امکان صدور چک دارند.
M2 M1 + موجودی حسابهای صندوق‌های سرمایه گذاری مشترک، حساب‌های پس انداز (شامل حساب‌های سپرده بازار پول) و سپرده‌های سرمایه گذاری کوتاه مدت
M3 M2‌ + سپرده‌های سرمایه گذاری بلندمدت، قراردادهای بازخرید اوراق مدت دار، دلار اروپایی و موجودی حساب‌های صندوق‌های سرمایه گذاری مشترک موسسات دولتی

 

از بین انواع شاخص‌های بالا بیشتر از M1 و M2 برای محاسبه نقدینگی استفاده می‌شود. 

فرمول عرضه پول

فرمول عرضه پول از طریق جمع مقدار اسکانس و مسکوکات و سپرده‌های دیداری به دست می‌آید.

تصویر بالا فرمول ساده محاسبه عرضه پول را نشان می‌دهد. همان طور که در قسمت قبلی گفته ‌شد، می‌توان حساب‌های پس انداز (سپرده‌های غیر دیداری) و سایر موارد دیگر را برای محاسبه عرضه پول به کار برد. هر کشوری ممکن است میزان عرضه پول یا نقدینگی را به شکل متفاوتی و با استفاده از یکی از مقادیر جدول محاسبه کند.

حجم نقدینگی در ایران

برای محاسبه نقدینگی در ایران، بانک مرکزی از دو محاسبه جداگانه که در نهایت به یک عدد واحد ختم می‌شوند، استفاده می‌کند:

  1. نقدینگی بر حسب عوامل موثر بر عرضه
  2. نقدینگی بر حسب اجزای تشکیل دهنده

 

۱- نقدینگی بر حسب عوامل موثر بر عرضه

عوامل موثر بر عرضه
 

الف) خالص دارایی‌های خارجی

خالص دارایی‌های خارجی بانک مرکزی
خالص دارایی‌های خارجی بانکها و موسسات اعتباری
 

 

ب) خالص دارایی‌های داخلی

خالص مطالبات بانک مرکزی از دولت
خالص مطالبات بانکها و موسسات اعتباری از دولت
خالص مطالبات بانک مرکزی از موسسات و شرکتهای دولتی
خالص مطالبات بانکها و موسسات اعتباری از موسسات و شرکتهای دولتی
پ) خالص سایر اقلام

 

۲- نقدینگی بر حسب اجزای تشکیل دهنده

اجزای تشکیل دهنده نقدینگی
الف) پول اسکناس و مسکوک در دست اشخاص
سپرده‌های دیداری
 

 

 

 

ب) شپه پول

قرض الحسنه پس انداز
کوتاه مدت
یک ساله
دو ساله
سه ساله
چهار ساله
پنج ساله
متفرقه

 

  • مهمترین اثر افزایش نقدینگی در کشور، افزایش تورم است.

رابطه عرضه پول و تورم در اقتصاد

به طور کلی، رابطه عرضه پول و تورم بدین شکل است که با افزایش عرضه پول میزان تورم نیز افزایش پیدا می‌کند. عرضه پول یکی از متغیرهای اقتصادی است که بانکهای مرکزی در سراسر جهان با استفاده از آن به تعیین سیاست‌های پولی می‌پردازند. بنابراین افزایش عرضه پول در بعضی موارد به نفع رشد اقتصادی است و در برخی موارد دیگر به اقتصاد کشور لطمه می‌زند.

  • در صورتی که بانک مرکزی، میزان عرضه پول را افزایش دهد، مردم یا همان مصرف‌کنندگان تمایل بیشتری به خرید کالاها و خدمات پیدا می‌کنند. این افزایش تقاضا منجر به تولید بیشتر شده و رشد اقتصادی را برای کشور به همراه می‌آورد.

اما همیشه وضع بدین منوال نیست. زمانی که میزان تقاضا به حدی زیاد باشد که تولیدکنندگان نتوانند متناسب با آن میزان تولید خود را افزایش دهند، تعادل اقتصادی به هم خورده و تورم ایجاد می‌شود.

البته به جز این مورد، کسری بودجه دولت یکی دیگر از عوامل ایجاد تورم است. اگر دولت برای جبران کسری بودجه به سمت استقراض از بانک مرکزی برود، فرآیند چاپ پول یا عرضه پول بیشتر می‌شود. در کشوری که درگیر تورم است، افزایش عرضه پول نیز بر رشد تورم خواهد افزود. حال بانکهای مرکزی در چنین شرایطی سعی می‌کنند سیاست پولی دیگری را به کار ببندند.

  • زمانی که بانک مرکزی موجب کاهش عرضه پول یا آهسته شدن نرخ رشد آن می‌شود، تورم کاهش می‌یابد اما این فرآیند ممکن است به قیمت کاهش فعالیت‌های اقتصادی در کشور تمام شود.

رابطه عرضه پول و نرخ بهره در اقتصاد

به طور کلی، رابطه عرضه پول و نرخ بهره به صورت معکوس است. بدین شکل که با افزایش عرضه پول میزان نرخ بهره کاهش پیدا می‌کند تا مصرف کنندگان تمایل بیشتری به خرید کالاها و خدمات داشته باشند.

با کاهش عرضه پول میزان نرخ بهره افزایش می‌یابد تا هزینه دریافت وام توسط مصرف کنندگان بیشتر شود. در چنین شرایطی مصرف کنندگان تمایل کمتری به خرید و میل بیشتری به نگهداری پول در بانک خواهند داشت. همان طور که می دانید بانکها به دو گروه وام می‌دهند:

  1. افراد عادی
  2. تولیدکنندگان

اگر به علت نرخ بهره بالا، هزینه استقراض یا همان دریافت وام برای تولیدکننده بالا باشد، ادامه فعالیت تولیدی برای وی دشوار شده و در نتیجه آن ممکن است رشد اقتصادی در کشور کاهش پیدا کرده و حتی رکود ایجاد شود.

عرضه پول در ایران؛ بازدهی سپرده‌گذاری در بانک در برابر سرمایه گذاری در بازارهای مالی

همان طور که اشاره شد یکی از سیاست‌های پولی جهت کاهش تورم مبتنی بر کاهش عرضه پول و افزایش نرخ بهره است.

با وجود اینکه نرخ بهره بانکی در ایران افزایش یافته و سعی شده است آهنگ رشد عرضه پول یا نقدینگی کاهش یابد، همچنان مقدار تورم بسیار بالاست. بنابراین در کشور ایران سیاست افزایش نرخ بهره و نگهداری پول توسط مردم در بانک به ضرر افراد تمام خواهد شد. دلیل این امر نیز بسیار ساده است؛ سودی که بانک در ازای سپرده گذاری به مردم می‌دهد بسیار کمتر از افزایش نرخ تورم است. به همین دلیل در پایان، این مردم هستند که متضرر می‌شوند.

 

تفاوت نقدینگی و پایه پولی

تفاوت نقدینگی و پایه پولی به ماهیت محاسبه این دو متغیر بر می‌گردد. نقدینگی از مجموع اسکناس و مسکوکات و سپرده‌های دیداری (و سپرده قرض الحسنه، کوتاه مدت و …) به دست می‌آید اما پایه پولی از مجموع اسکناس و مسکوکات و ذخایر بانکی حاصل می‌شود.

فرض کنید تمام اسکناس و مسکوک کشور معادل ۱۰۰ هزار تومان است که در یک بانک سپرده گذاری شده است. این بانک مطابق قانون (با نسبت ذخیره به سپرده ۰.۱)  ۱۰ هزار تومان از این پول را به عنوان ذخیره بانکی به بانک مرکزی می‌سپارد و از ۹۰ هزار تومان دیگر برای وام دادن به باقی افراد جامعه استفاده می‌کند.

  • تا اینجا پایه پولی برابر ۱۰ هزار و عرضه پول برابر ۹۰ هزار تومان است.

 بانک این ۹۰ هزار تومن را به یک نفر وام داده و این فرد نیز این پول را در ازای کالایی به فرد دیگری میدهد. در صورتی که فرد دوم همین ۹۰ هزار تومن را به بانک بسپارد، بانک ۹ هزار را به بانک مرکزی می‌دهد و از ۸۱ هزار تومان باقی مانده برای وام دهی مجدد به نفر سوم استفاده می‌کند.

  • در اینجا پایه پولی برای ۱۹ هزار تومان و عرضه پول به ۱۷۱ هزار تومان (۹۰ +۸۱) رسیده است.

همان طور که می‌بینید بانکها می‌توانند خلق پول کنند. در اینجا مسئله‌ای به نام ضریب فزاینده نقدینگی مطرح می‌شود. به زبان ساده یعنی اینکه بانکها تا چند برابر پاپه پولی می‌توانند به خلق پول بپردازند؟

ضریب فزاینده نقدینگی چیست؟

ضریب فزاینده نقدینگی یا ضریب فزاینده پولی از تقسیم نقدینگی به پایه پولی به دست می‌آید. 

  • هر چه ضریب فزاینده نقدینگی کمتر باشد، نقدینگی کمتری ایجاد می‌شود.

عوامل موثر بر عرضه پول چیست؟

عوامل موثر بر عرضه پول یا نقدینگی شامل موارد زیر می‌شوند:

۱- پایه پولی

پایه پولی مجموع پول نقد در دست مردم (اسکناس و سکه) و ذخایر بانکی است. پایه پولی مستقیما توسط بانک مرکزی کنترل می‌شود.

  • افزایش یک ریال پایه پولی منجر به افزایش چندین ریالی عرضه پول می‌شود.

در واقع میزان این افزایش در نقدینگی با ضریب فزاینده نقدینگی محاسبه می‌شود. اگر به خاطر داشته باشید در بخش‌های قبلی به ضریب فزاینده نقدینگی ایران در سال ۱۴۰۱ که معادل عدد ۸ بود اشاره کردیم. این بدین معنی است که اگر یک ریال پایه پولی در ایران افزایش یابد منجر به افزایش ۸ ریال در عرضه پول خواهد شد.

۲- نسبت ذخیره به سپرده

نسبت ذخایر بانکی (آن بخشی از سپرده بانکها که بایستی به صورت ذخیره نزد بانک مرکزی نگهداری شود) به سپرده قانونی (حساب‌های جاری نزد بانکها) بخشی از سپرده‌هاست که بانک‌ها به نام ذخیره قانونی نزد خود نگه می‌دارند. برای مثال نسبت 0.3 بدین معنی است که از هر ۱۰۰ میلیون سپرده، ۳۰ میلیون آن ذخیره می‌شود.

  • هر چه نسبت ذخیره به سپرده کمتر باشد، قدرت وام دهی بانکها بیشتر خواهد شد. در نتیجه سرعت خلق پول یا نقدینگی بیشتر خواهد شد.

۳- نسبت پول نقد به سپرده

مردم بخشی از پول خود را به صورت نقد و بخش دیگری را به صورت سپرده دیداری نزد بانک نگهداری می‌کنند. هر چه نسبت پول نقد به سپرده کمتر باشد، بخش کمتری از پول در دست مردم و بخش بیشتری در دست بانکها است. در نتیجه به علت بیشتر بودن ذخایر بانکی و سپرده‌های دیداری میزان پایه پولی و در نتیجه عرضه پول افزایش پیدا می‌کند.

عرضه پول در اقتصاد یکی از متغیرهای مهم است که میزان حجم اسکنانس و سکه‌های در گردش و سپرده‌های جاری افراد در بانکها را نمایش می‌دهد. به طور کلی می‌توان گفت افزایش عرضه پول یا نقدینگی منجر به رشد تورم در کشور و کاهش عرضه می‌تواند منجر به کاهش تورم شود. البته رابطه متغیرهای اقتصادی به صورت خطی نیست و عوامل دیگری در کنترل تورم دخیل هستند که نیاز به بررسی بیشتر دارند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *