رکود تورمی یکی از مفاهیم مهم دانش اقتصاد کلان بوده که نشان‌دهنده ترکیبی از کاهش تولید (رکود) و افزایش تورم (افزایش قیمت‌ها) به همراه نرخ بالای بیکاری است. رکود تورمی بدترین کابوس بانک های مرکزی است چون اگر بانکها قصد داشته باشند با افزایش بهره، تورم را کنترل کنند میزان بیکاری بیشتر خواهد شد. در صورتی کاهش نرخ بهره جهت شکوفایی اقتصادی، تورم بیشتری ایجاد خواهد شد.

در شرایطی که یک اقتصاد دچار رکود تورمی یا «استگ‌فلیشن» است، نوع سرمایه‌گذاری افراد جهت حفظ ارزش سرمایه و کسب بازدهی اهمیتی دوچندان می‌یابد.

تعریف رکود تورمی

رکود تورمی (Stagflation) اصطلاحی است که از ترکیب دو اصطلاح اقتصادی دیگر به وجود آمده است:

رکود (stagnation)
تورم (inflation)

رکود تورمی وضعیتی است که در عین افزایش قیمتها با کاهش رشد اقتصادی همراه است. کاهش رشد اقتصادی نیز در طول زمان منجر به افزایش نرخ بیکاری خواهد شد. به زبان ساده می‌توان گفت در شرایطی که رشد اقتصادی کُند بوده و قیمت کالاها و خدمات نیز در حال افزایش است، رکود تورمی یا استگ‌فلیشن به وجود می‌آید. جهت درک بهتر موضوع بایستی با دو مفهوم رکود و تورم نیز آشنا شوید.

 

رکود چیست؟

در پاسخ به سوالِ رکود چیست به زبان ساده می‌توان گفت، اگر در یک بازه زمانی طولانی رشد اقتصادی آهسته شده و یا حتی رشدی نداشته باشد، رکود (Stagnation) به وجود می‌آید. در اغلب موارد بیکاری، همراهِ جدانشدنیِ رکود به حساب می‌آید. جهت درک بهتر رکود به نکات زیر دقت کنید:

رشد اقتصادی با شاخص GDP‌ (تولید ناخالص داخلی) اندازه‌گیری می‌شود.
در اغلب موارد، نرخ رشد کمتر از ۲ یا ۳ درصد در سال، رکود محسوب می‌شود.
البته دقت داشته باشید که رکود (Stagnation) با رکودی که معادل واژه Recession است، تفاوت دارد.

در ادامه به جای Stagnation از واژه رکود و به جای Recession از واژه رکود اقتصادی استفاده میکنیم، باشه؟ بگو باشه تا ادامه بدیم 🙂

حالا

 

تورم چیه؟

تورم (Inflation) به معنای افزایش سطح عمومی هاست. از این لحاظ می‌توان تورم را به معنای کاهش قدرت خرید مصرف‌کنندگان در طول زمان دانست. به زبان ساده، تورم نشان‌دهنده این موضوع است که مجموعه‌ای از کالاها و خدمات در یک بازه زمانی معین (معمولا یکساله) چقدر گران‌تر شده‌اند. منظور از کالاها و خدمات مواردی همچون مواد غذایی، حامل‌های انرژی، خدمات آب و برق، خدمات پزشکی، خدمات سرگرمی، خدمات حمل و نقل و … است.

شکل زیر به خوبی مفهوم تورم و گرانی را نشان می‌دهد.

در مقابل افزایش تورم، مسئله افت تورم وجود دارد که با کاهش سطح قیمتها خود را نشان می‌دهد.

تفاوت رکود تورمی و تورم در چیست؟

تورم به معنای افزایش سطح عمومی قیمتها است اما رکود تورمی ترکیبی از تورم فزاینده و رشد اقتصادی آهسته است.

تفاوت رکود، رکود اقتصادی و رکود تورمی چیست؟

هر اقتصاد دارای چرخه‌های تجاری است که از کاهش به رشد یا از رشد به کاهش در حرکت هستند. بنابراین در این چرخه‌ها یا سیکلهای تجاری به سه موضوع رکود، رکود اقتصادی و رکود تورمی برخواهیم خورد. جهت درک بهتر مطلب، تفاوت این سه در جدول زیر نشان داده شده است.

اگر هنوز نتوانسته‌اید به خوبی موضوع را درک کنید، نگران نباشید چرا که در ادامه به شکل ملموس‌تری به تفاوت این مفاهیم اقتصادی خواهیم پرداخت.

تفاوت رکود تورمی (stagflation) و رکود اقتصادی (recession) چیست؟

دو تفاوت مهم رکود تورمی و رکود اقتصادی مربوط به تولید و تورم است.

۱- در رکود تورمی سرعت تولید کاهش پیدا کرده یا بدون تغییر باقی می‌ماند اما در رکود اقتصادی، میزان تولید کاهش می‌یابد.

۲- رکود تورمی با افزایش تورم همراه است اما رکود اقتصادی در اغلب موارد منجر به افت تورم و کاهش قیمت کالاها و خدمات می‌شود.

۳- رکود اقتصادی پدیده رایج‌تری نسبت به رکود تورمی است.

۴- با استفاده از ابزارهای اقتصاد کلان می‌توان با رکود اقتصادی مبارزه کرد اما همین ابزارها در مواجهه با رکود تورمی، ناکارآمد هستند.

 

در رکود تورمی چه باید کرد؟

در زمان رکود تورمی بنگاه‌های اقتصادی و کسب و کارها با شرایطی مواجه می‌شوند که ادامه فعالیت آنها را دشوار می‌کند. بنابراین در چنین شرایطی شروع یک کسب و کار جدید ریسک بسیار بالایی دارد. از طرفی، با نگهداری پول نقد، ارزش سرمایه افراد کمتر خواهد شد. بنابراین راه حل منطقی در مواجهه با رکود تورمی استفاده از روشهای هوشمندانه سرمایه‌گذاری است.

 

بهترین سرمایه‌گذاری در زمان رکود تورمی چیست؟

بهترین سرمایه‌گذاری در زمان رکود تورمی نوعی از سرمایه‌گذاری است که افزایش قیمتها یا تورم باعث زیانِ آن نشود.

۱- مسکن

سرمایه‌گذاری در مسکن، یکی از بهترین گزینه‌های ممکن جهت کسب بازدهی در دوران رکود تورمی است. علاوه بر این در صورت خرید ملک و اجاره دادن آن نیز می‌توان به کسب بازدهی پرداخت چون اجاره بهای مسکن همگام با افزایش تورم حرکت کرده و حتی گاهی از آن پیشی می‌گیرد.

به دلیل نقدشوندگی کمتر بازار مسکن، ممکن است خرید و فروش ملک در زمان رکود تورمی به سادگی امکان‌پذیر نباشد.

۲- سهام ارزشی

سهام ارزشی، به سهم‌هایی گفته می‌شود که کمتر از ارزش ذاتی خود ارزش‌گذاری شده‌اند. در واقع به علت رکود تورمی، چنین سهم‌هایی با قیمت پایین در بازار خرید و فروش می‌شوند. البته دقت داشته باشید که هر قیمت پایینی در بازار به معنای ارزشمندی سهم نیست.

۳- طلا و نقره

سرمایه‌گذاری در طلا و سرمایه‌گذاری در نقره به عنوان ابزارهای حفظ ارزش سرمایه در برابر تورم در نظر گرفته می‌شوند.

۴- کامودیتی‌ها

در طول دوران رکود تورمی، خرید و فروش کالاهای کشاورزی و نفت احتمال کسب بازدهی را افزایش می‌دهد. انواع کامودیتی‌ها یا کالاها را می‌توان در بازار جهانی فارکس (Forex) معامله کرد.

۵- ارزهای دیجیتال

ارز دیجیتال یکی از دارایی‌هایی است که به عنوان ابزاری جهت محافظت از تورم استفاده می‌شود. البته در سالهای اخیر این نقش کریپتوکارنسی‌ها کاهش پیدا کرده است. علاوه بر این به علت نوسانات بالای قیمتها در این بازار، معامله کردن در آن ریسک بسیار بالایی دارد.

راهکارهای خروج از رکود تورمی

یکی از راهکارهای مقابله با رکود تورمی در یک اقتصاد، سوق دادن آن به سمت رکود اقتصادی است. این کار توسط بانک مرکزی با کاهش نرخ بهره و افزایش نقدینگی (عرضه پول) قابل انجام است و در نتیجه‌ی آن می‌توان هزینه‌ها را کاهش داده و تورم را کنترل کرد. البته این فرآیند، دوران سختی برای مصرف‌کنندگان به وجود می‌آورد. علاوه بر این، احتمال اینکه افراد زیادی شغل خود را از دست بدهند، وجود خواهد داشت.

علت ایجاد رکود تورمی چیست؟

الگوهای متفاوت اقتصادی (الگوی کینزی، مکتب پولی و …)، نظریه‌های متفاوتی در خصوص علت ایجاد رکود تورمی بیان کرده‌اند. در ادامه، جهت فهم ساده‌تر موضوع از اشاره به مکتبهای اقتصادی اجتناب خواهیم کرد.

۱- برخی از اقتصاددانان افزایش هزینه‌های مواد غذایی یا هزینه‌های انرژی (شوک‌های عرضه) را علت بروز رکود تورمی می‌دانند. برای مثال، افزایش قیمت نفت منجر به افزایش هزینه‌های حمل و نقل شده و هزینه‌های تولید کالا و رساندن آن به دست مصرف‌کننده را بیشتر کرده و در نتیجه بازدهی بنگاه تولیدکننده کاهش می‌یابد.

۲- برخی دیگر افزایش عرضه پول (Money supply) را عامل به وجود آمدن رکود تورمی می‌دانند.

۳- عده ای از اقتصاددانان مالیاتهای بالا، مقررات بیش از حد کسب و کارها و خدمات رفاهی پایدار دولت که به مردم امکان زنده ماندن بدون کار کردن را می‌دهد (مانند مستمری بیکاری و خدمات تامین اجتماعی) علت پیدایش رکود تورمی می‌دانند.

۴- برخی دیگر رکود تورمی را صرفا به عنوان بخشی طبیعی در چرخه‌های اقتصادهای مدرن در نظر می‌گیرند.

۵- گروهی دیگر، سیاست و ساختارهای اجتماعی را مقصر اصلی بروز رکود تورمی می‌دانند.

با همه اینها شکست در پیش‌بینی، اجتناب و یا مهار stagflation نشان می‌دهد که علت اصلی بروز آن ناشناخته است.

 

رکود تورمی در آمریکا

بارزترین رکود تورمی آمریکا در فاصله سالهای ۱۹۶۵ تا ۱۹۸۲ میلادی ظهور پیدا کرد. در ادامه به نقل از وبسایت شورای روابط خارجی (CFR)، به علل وقوع آخرین رکود تورمی در آمریکا می‌پردازیم.

«در آخرین دوره رکود تورمی که از آن با عنوان تورم بزرگ نیز یاد می‌شود، تورم ۱ درصدی و نرخ بیکاری ۵ درصدی (در سال ۱۹۶۴) به تورم بیشتر از ۱۲ درصد و نرخ بیکاری بیشتر از ۱۰ درصد در طی ۱۰ سال آینده رسید.

 

این رکود تورمی ۴ علت عمده داشت.

۱- در اوایل دهه ۶۰ میلادی سیاستهای مالی و پولی دولت آمریکا بر کاهش نرخ بیکاری و افزایش تورم استوار بود.

۲- شوکهای نفتی در سالهای ۱۹۷۳ و ۱۹۷۹ باعث افزایش قیمت نفت و به تبع افزایش قیمت سایر کالاها و خدمات مصرفی شد. در سال ۱۹۷۳، قیمت نفت چهار برابر افزایش یافت و در سال ۱۹۷۹ نیز قیمت نفت دو برابر شد.

۳- کاهش شدید ذخایر طلای آمریکا در سال ۱۹۷۲ به علت تورم فزاینده در این کشور، ریچارد نیکسون رئیس جمهور وقت آمریکا را بر آن داشت تا از سیستم استاندارد طلا که ارزش دلار را وابسته به طلای پشتوانه آن می‌دانست، خارج شود.

۴- دوره طولانی افزایش قیمتها در دهه ۶۰ و ۷۰ که توسط فدرال رزرو ایجاد شده بود، باعث افزایش انتظارات تورمی شده و ظهورِ مارپیچ قیمت- دستمزد در میان کارگران و صاحبان مشاغل شد.»

در نهایت پُل ولکر، که در فاصله سالهای ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۷ ریاست فدرال رزرو آمریکا را به عهده داشت، به محدود کردن عرضه پول یا نقدینگی پرداخت. او این کار را با افزایش نرخ بهره تا ۲۱.۵٪ انجام داده و تورم را کنترل کرد. همین نکته منجر به خروج آمریکا از رکود تورمی شد.

 

نحوه اندازه‌گیری رکود تورمی چگونه است؟

جهت اندازه‌گیری رکود تورمی بایستی چندین شاخص مربوط به افزایش سطح عمومی قیمتها (PPI و CPI)، رشد اقتصادی (GDP و بهره‌وری) و بیکاری را اندازه‌گیری کرد.

۱- شاخص قیمت تولیدکننده (PPI)؛ تورم

شاخص PPI میزان افزایش یا کاهش هزینه تولید کالاها را نشان می‌دهد. هر چه درصد شاخص قیمت تولیدکننده نسبت به دوره قبل بیشتر شود، بدین معنی است که با افزایش بهای تمام شده تولید، میزان تورم نیز افزایش می‌یابد.

۲- شاخص قیمت مصرف کننده (CPI)؛ تورم

شاخص CPI، میانگین موزون قیمت سبدی از کالاهای مصرفی و خدمات را اندازه‌گیری می‌کند. افزایش CPI‌ نیز به منزله افزایش نرخ تورم است.

۳- نرخ بیکاری

افزایش نرخ بیکاری نیز به هنگام بروز رکود تورمی در نظر گرفته می‌شود.

۴- بهره‌وری (Productivity) و تولید ناخالص داخلی

بهره‌وری میزان کارایی فعالیتهای اقتصادی را مشخص کرده و بدین معنی است که هر واحد از نیروی کار (سرمایه و …) چه مقدار کالا و خدمات تولید می‌کند. کاهش بهره‌وری به معنای وجود یک اقتصاد بیمار است.

GDP نیز ارزش پولی تمام کالاها و خدمات تولید شده در مرزهای داخلی یک کشور را در یک بازه زمانی معین، مشخص می‌کند.

علاوه بر موارد بالا، برخی از اقتصاددانان از شاخص میزری یا فلاکت (Misery Index) جهت اندازه‌گیری رکود تورمی استفاده می‌کنند. این شاخص نرخ بیکاری و تورم را به صورت همزمان نشان می‌دهد. با این وجود شاخص فلاکت نمی‌تواند به تنهایی به عنوان معیاری برای شناسایی رکود تورمی در نظر گرفته شود. تصویر زیر نمودار شاخص فلاکت را در فاصله سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۱ در انگلستان نشان می‌دهد.

جهت به دست آوردن یک دید کلی در خصوص رفتار بازار بورس آمریکا در زمان رکود تورمی می‌توان به مقایسه میزان بازدهی شاخص S&P500 و شدت رکود تورمی پرداخت.

اگر به مجموع بازدهی طلا و شاخص S&P 500 دقت کرده باشید، متوجه خواهید شد که در این دوران، به طور میانگین سرمایه‌گذاری در طلا گزینه بهتری نسبت به بورس بوده است.

رکود تورمی در ایران

اقتصاد ایران از گذشته تاکنون دوره‌های رکود تورمی متعددی را پشت سر گذاشته است.

۱- میانه دهه ۵۰ شمسی

رشد اقتصادی ایران در ابتدای دهه ۵۰ شمسی ثبات نسبتا خوبی داشت به طوری که توانسته بود رقم حدودی ۱۴٪ را حفظ کند اما در میانه دهه ۵۰ سیر نزولی رشد اقتصادی آغاز شد.

در این زمان:

افزایش حجم نقدینگی منجر به افزایش تورم شد.
کاهش GDP نشان از کاهش تولید داشت.
ترکیب این دو منجر به ظهور رکود تورمی در میانه دهه ۵۰ شمسی شد.

۲- اواخر دهه ۵۰ شمسی

در اواخر دهه ۵۰ در ایران کاهش سطح تولید و افزایش تورم همچنان ادامه داشت. علاوه بر این بروز جنگ این رکود تورمی را شدت بخشید.

۳- میانه دهه ۶۰ شمسی

در فاصله سالهای ۱۳۶۵ تا ۱۳۶۷ به علت وقوع جنگ، بسیاری از زیرساختهای کشور نیاز به بازسازی داشت. در این زمان درآمد کشور به حداقل رسیده و به دلیل تعطیل شدن بسیاری از کارگاه‌های صنعتی، بیکاری نیز افزایش یافته بود.

۴- میانه دهه ۷۰ شمسی

در فاصله سالهای ۱۳۷۲ تا ۱۳۷۵، حجم نقدینگی به علت افزایش استقراض دولت از بانک مرکزی (جهت بازسازی زیرساختهای نابود شده در جنگ) افزایش یافته و به دنبال آن سطح عمومی قیمتها نیز افزایش پیدا کرد. البته نرخ رشد اقتصادی نیز دچار کاهش شد و رکود تورمی دیگری را در ایران رقم زد.

۵- اواخر دهه ۸۰ شمسی

در سال ۱۳۸۷ ایران درگیر تحریم‌های بین المللی شد. در نتیجه این تحریم‌ها:

درآمد ارزی کاهش یافته و میزان استقراض دولت از بانک مرکزی افزایش یافت. در نتیجه کشور با افزایش حجم نقدینگی و تورم رو به رو شد.
فعالیت بنگاههای اقتصادی به علت تحریم‌ها، دشوار شده و منجر به کاهش تولید و نرخ رشد اقتصادی در ایران شد.
دوباره افزایش تورم و کاهش تولید منجر به بروز یک رکود تورمی دیگر در ایران شد.

۶- ابتدای دهه ۹۰ شمسی

در این زمان، به دلیل تشدید تحریم‌ها، کاهش فروش نفت و افزایش هزینه‌های تولید، ایران دچار رکود تورمی دیگری شد.

 

در سالهای اخیر به دلایل مسائل پیرامون برجام، ایران دچار شدیدترین رکود تورمی بوده است. رشد قیمت ارز منجر به:

افزایش هزینه‌های تولید و افزایش سطح عمومی قیمتها یا همان تورم شده است.
کاهش فعالیت بنگاه‌های اقتصادی به دلیل مشکلات در تامین مواد اولیه و هزینه‌های بالای تولید منجر به کاهش رشد اقتصادی شده است.

 

راهکارهای خروج از رکود تورمی در ایران

تنظیم درست بودجه و کنترل دقیق آن
کاهش مخارج دولت و هزینه‌های بالا در سایر دستگاههای مرتبط با دولت
اصلاح ساختار مالیاتی (منجر به کاهش استقراض دولت از بانک مرکزی و کاهش کسری بودجه خواهد شد).
افزایش تولید
استفاده از پتانسیل‌های داخلی برای تولید بیشتر
ایجاد شرایط مناسب برای سرمایه‌گذاری
رکود تورمی یا Stagflation که ترکیبی از تورم بالا و رشد اقتصادی آهسته یا بدون تغییر است، همواره با نرخ بالای بیکاری همراه است. در چنین وضعیتی، شرایط زندگی دشوار شده اما فرصت‌های سرمایه‌گذاری از بین نمی‌روند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *